Autor: Tomasz Prange-Barczyński

Redakcja: Mariusz Kulan

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

eBook: Aletier Du Châteaux

Elementy graficzne makiety: Shutterstock: Elena Pimonova, Janis Abolins, Rvector, aksol, Invision Frame

Projekt graficzny okładki: Marta Konarzewska

Zdjęcia na okładce: Tomasz Gola (zdjęcie bio autora)

Zdjęcia i grafiki:

Tomasz Prange-Barczyński: s. 4–124, 138, 141, 144, 152–154, 162–182, 204–356;

Shuterstock: The Hornbills Studio, McLura, gt29, YuriyKostin, FunF.Studio, Ruslan Maiborodin, Eugene Ga, Mania Mee, holly_molly, Ruslan Maiborodin

Trimbach: 130–138

OeWM: Ulii Kohl: 156; 190–199

Redaktor prowadząca: Agnieszka Knapek

Redaktor projektu: Agnieszka Filas

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Tomasz Prange-Barczyński

© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, za wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2023

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.

ul. Zapora 25

43-382 Bielsko-Biała

tel. 338282828, fax 338282829

pascal@pascal.pl, www.pascal.pl

ISBN 978-83-8317-249-1

Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Wstęp

Włochy

Veneto

Valpolicella

Lugana

Bazylikata

Hiszpania

Andaluzja

Rioja

Kastylia

Portugalia

Douro

Francja

Alzacja

Niemcy

Frankonia

Pfalz

Czechy

Morawy

Austria

Wiedeń

Styria

Węgry

Kunság

Mór

Słowenia

Štajerska

Chorwacja

Moslavina

Istria

Serbia

Šumadija – Tri Morave

Bułgaria

Nizina Tracka

Grecja

Rapsani

Santoryn

Kreta

Indeks odmian win

Wstęp

Stół czeka na gości w Quinta da Manoella.

Epifanie stołu

W słoneczne kwietniowe popołudnie 2004 roku włócząc się z M. po pustawym o tej porze roku Starym Mieście w Dubrowniku, trafiłem do portowej knajpy Lokanda. Mając w perspektywie obfitą kolację, przysiedliśmy w starej luce tylko na aperitif, skromny kieliszek białego wina. Widok półmisków na sąsiednich stolikach skłonił nas jednak, by poprosić kelnera o dodatkowe pół tuzina ostryg. Pochodzące z nieodległego Stonu kamenice były wyśmienite, ale najbardziej uderzające okazało się wrażenie, jakiego doznaliśmy oboje, popijając je winem bez nazwy. W stanie głębokiego olśnienia poprosiłem o przyniesienie butelki. Etykieta nie mówiła mi wiele, a epoka przed wynalezieniem smartfonów nie pozwalała na szybką weryfikację danych. Co to takiego ta przedziwna graševina? Kim jest Vlado Krauthaker i gdzie w ogóle to wino zrobiono? W kolejnych dniach naiwnie zadawałem te pytania dalmackim winiarzom, by w końcu odkryć, że graševina to nic innego jak welschriesling tudzież olaszrizling, a Krauthaker robi z niej wina w odległym o 800 km (sic!) Kutjevie, w Slawonii, na północno-wschodnich rubieżach Chorwacji. Graševina była z późnego zbioru i łączyła swój kamienny, mineralny charakter z wyraźną, choć delikatną słodyczą. Połączenie przypominało zapomniany dziś klasyk opisany w 1825 roku przez Jeana Anthelme’a Brillat-Savarina w Filozofii smaku: parę ostrygi–sauternes. I było genialne.

Butelki magnum to także doskonałe talerze.

Ponieważ przez blisko dwadzieścia lat nie udało mi się tej kombinacji powtórzyć, nie jestem pewien, na ile silne wrażenie, którego doznałem w dawnej Raguzie, było uniwersalne, na ile zaś wzmocnione zostało efektem chwili, szczególną chemią, która objawiła się w owo ciepłe, wiosenne popołudnie.

Przecież kilka lat później, kiedy gościłem w Warszawie Enrica Rivetta, pierwszego biodynamika w Barolo, przydarzyła mi się historia, która każe wątpić w trwałość podobnych epifanii. Wychodziliśmy z restauracji na obrzeżach stołecznej starówki, gdy zaprzyjaźniony właściciel wręczył mi napoczętą, niedbale zamkniętą korkiem butelkę blaufränkischa z Carnuntum. Przeprosił za obcesowy gest, ale pamiętał, jak bardzo lubię to wino, a przecież właśnie przyjechał nowy rocznik, którego muszę spróbować. Ruszyliśmy z Enrikiem przez ciemny Ogród Krasińskich, opowiadałem mu o czerwonych winach z Austrii, o wspaniałym projekcie Dorli Muhr, który zainicjowała ze swym byłym mężem Dirkiem Niepoortem na styku Alp i Karpat, o zaletach blaufränkischa, szczególnie zaś o genialności terroir Spitzerbergu, którego nazwa widniała na etykiecie taszczonej przeze mnie pod pachą flaszki. W końcu doznałem olśnienia. „Heniu, przecież ty nie masz bladego pojęcia, o czym ja mówię. Musisz spróbować!” – krzyknąłem. Niewiele myśląc, odkorkowałem butelkę i podałem piemonckiemu winiarzowi. Łyknął z gwinta, podobało mu się. Ja też spróbowałem. Nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że Spitzerberg nigdy nie smakował mi lepiej. Ba, że jakikolwiek blaufränkisch smakował kiedykolwiek lepiej. Zatkałem wino i zaniosłem resztki do domu. Następnego dnia, o jedenastej przed południem, w najlepszej porze dnia dla degustatorów, usiadłem przed biurkiem ze specjalnie dobranym, najlepszym jaki miałem, kieliszkiem. Wino doprowadziłem wcześniej do idealnej temperatury. Wszystko sprzyjało powtórzeniu epifanii. Niestety, doskonały smak pitego z gwinta, w parku, Spitzerbergu nie powrócił.

Wspominam te olśnienia, mając na uwadze, że o powodzeniu połączenia wina i jedzenia, obok dobrze opisanych i zbadanych obiektywnych zależności między smakami, temperaturami, teksturami jednego i drugiego decydują często niemierzalne czynniki, takie jak ogólne samopoczucie, światło i pogoda, wreszcie genius loci. Z jakiegoś powodu pite przy zachodzie słońca, na początku wakacji, gdzieś nad Adriatykiem, dobrze schłodzone białe wino z plastikowej butelki typu PET może się nam wydać montrachetem, podczas gdy kilka dni później, po powrocie z urlopu, w domowych warunkach uznamy je za zwykłego sikacza.

Dlatego wiele lat temu nie przyjąłem do druku analitycznego artykułu pewnego biegłego w temacie autora, który dowodził, że każde przekręcenie młynka z pieprzem nad porcją tatara (nie mówiąc już o dodatkach w postaci żółtka, cebuli, sardynek czy konserwowych ogórków) powoduje, że konieczny jest inny dobór wina. Pewnie tak, ale zastosowanie wszystkich tych rad w praktyce prowadziłoby do absurdu.

Z zasad dotyczących łączenia wina i potraw hołduję w praktyce tylko jednej – regionalizacji. Jeśli przez dziesiątki lat Toskańczykom do bistecca alla fiorentina najlepiej pasowało solidne sangiovese, to im ufam. Co nie znaczy, że nie pozostaję otwarty na wszelkiego rodzaju fanaberie, przede wszystkim zaś nie przestaję szukać. I zachowuję pokorę. Nie ma innej drogi do epifanii.

Włochy

Winnice między Conegliano, a Valdobbiadene. Tu powstaje najlepsze prosecco.

Veneto

Między piekłem i rajem, czyli glera i cicchetti

Obsypane czarną jak węgiel panierką gamberetti (krewetki)przypominały grudki żużlu wielkości pięści dziecka. Sterczały z nich ogonki – idealne, by złapać je w dwa palce i obgryźć. Obok mikroskopijne pane mignon nero z tatarem z tuńczyka i awokado, wybór cubo z focaccii z baccala mantecato, czyli purée z dorsza, z mortadelą albo szynką crudo, krokiety z grzybami, kalmarami, filigranowe kanapeczki z kilkunastoma różnymi nadzieniami. Słowem – cicchetti. Maleńkie dzieła sztuki kulinarnej, precyzyjnie skomponowane, nie tylko pod względem smaków, ale też form, barw i faktur. Były tak ładne, że z początku zamiast jeść poświęciłem się amatorskiej fotografii. Ostatecznie jednak łyk Brut Integral ze wzgórz wokół Valdobbiadene, przygotowanego przez Graziano Merotto, przywołał mnie do porządku, pobudził soki trawienne i wydał komendę: dość oglądania – jeść! Styczniowe słońce pozwoliło wcześniej wyjść na chwilę na balkon i spojrzeć na obsadzone glerą winnice porastające, tu jeszcze ciągle łagodne, zbocza powyżej Conegliano. Jedliśmy pranzo w Osterii di Collabrigo. Bez lokalnego przewodnika prawdopodobnie zignorowałbym stojący przy prowincjonalnej szosie niepozorny budynek. Ale Miro był stąd i dokładnie wiedział, do których drzwi zapukać.

Kury, jedyni gospodarze na wzgórzu Cartizze.

Pochodzące z dialektu weneckiego słowo cicchetti (czasem pisane także cichéti) wzięło się prawdopodobnie od łacińskiego ciccus, czyli „niewielka ilość”. Wiąże się nieodmiennie z tradycją „podążania za cieniem”, czyli andar all’ombra, które może przerodzić się wręcz w giro de ombre. Niegdyś wino docierało do Wenecji bezpośrednio na Riva degli Schiavoni, nabrzeże placu Świętego Marka, skąd zabierali je właściciele ruchomych kiosków, z których alkohol był potem sprzedawany mieszkańcom. Aby pozostawało cały czas chłodne, handlarze ustawiali swoje kramy w cieniu rzucanym na plac przez kampanilę, wyrastającą na blisko 100 metrów potężną dzwonnicę św. Marka. Gdy w ciągu dnia cień przesuwał się po placu, kioskarze podążali za nim. Podobną funkcję pełnił cień kościoła San Giacometo opodal targowego mostu Rialto, gdzie przeprowadzano najważniejsze transakcje handlowe, które należało sfinalizować toastem. Wkrótce ombre stało się synonimem szklaneczki wina. Do tej potrzeba było zaś „czegoś małego” na przegryzkę. Choć dziś handlarze winem nie wędrują już za cieniem kampanili, tradycja ombre i cicchetti funkcjonuje w Wenecji i w ogóle w Veneto w najlepsze. Funkcję kiosków przejęły bàcari, nieduże bary, do których wenecjanie (a za nimi hordy turystów) wpadają na szklaneczkę i szybką przekąskę. Cicchetti mogą przyjąć formę fantazyjnych kanapek, kwadratów focacci czy polenty z różnorodnym nadzieniem, pulpetów czy gotowanych na twardo jajek z anchois. Jeśli ktoś twierdzi, że poznał wszystkie cicchetti Wenecji, z pewnością kłamie.

Tradycyjne wędliny w Vecia Hostaria dai Naneti, w Treviso.

A ombre? Oczywiście, do szklanki mogą trafić wina z pobliskiego Piave czy Friuli, jednak nic lepiej nie pasuje do drobnych przekąsek niż wytrawne prosecco.

– Oto granica między piekłem i rajem – oświadczył Umberto Marchiori, wskazując na szosę SP32, którą można dojechać z Conegliano do Valdobbiadene.

W swej winiarni w Farra di Soligo Umberto pozwolił mi skorzystać z łazienki i wypić szybkie café, po czym mnie zapakował do samochodu i ruszył w górę.

– To, co widzisz poniżej, to kraina masowo produkowanego prosecco, zło w czystej postaci – perorował.

W 2022 roku konsumenci kupili 680 milionów butelek prosecco. Lwia część wina została wyprodukowana na terenach nazwanych przez Marchioriego piekłem – olbrzymim, zwykle płaskim obszarze ciągnącym się od Triestu (pod którym, nomen omen, leży przysiółek o nazwie Prosecco), aż za Vicenzę. Wytyczony między miastami łuk ma długość, bagatela, 200 km. Z ziemi można tu wycisnąć wiele, zwłaszcza z pomocą pestycydów i mechanizacji. Ale jest się o co bić. Wartość sprzedanego prosecco sięgnęła trzech miliardów dolarów. Skutki dla środowiska są wszakże opłakane. Wycinane są lasy i pojedyncze drzewa, dawne pastwiska zmieniają się w winnice. Panuje wszechwładna monokultura winnic, zanieczyszczona jest gleba i woda. O różnorodności biologicznej można zapomnieć. Co gorsza, od wielu lat sadzi się niemal wyłącznie jedną odmianę winorośli, glera lunga. Marchiori przypomniał mi, że kiedyś w okolicy Wenecji rosło aż 96 różnych szczepów. On sam jest dziś jedynym w regionie winiarzem, który uprawia i winifikuje wszystkie pięć lokalnych odmian dopuszczonych do produkcji prosecco. Oprócz popularnej glera lunga, która ze względu na plenność wyparła pozostałe po klęsce filoksery i erze industrializacji rolnictwa po II wojnie światowej, są to: glera tonda, perera, bianchetta i verdiso.

Umberto skręcił z SP32 pod górę. Dotarcie do raju wymagało nie lada sprawności zarówno kierowcy, jak i auta. Droga wiła się pośród stromych, poprzecinanych poziomicami rzędów winorośli niewielkich wzgórz. Każda z parceli zdawała się mieć różną ekspozycję. Obsadzone krzewami pola sąsiadowały z pełnymi drzew zagajnikami. W samych winnicach nie brakowało pojedynczych cyprysów czy drzew owocowych. Piekło, gdzieś, w dole, wydało mi się odległe i nierealne. Byliśmy w Rive Alte, zakątku, który dostała w posagu matka Marchioriego. Umberto uśmiechnął się – była „tylko” kobietą, więc dostała gorszą działkę, stromą, słabo dostępną, położoną wysoko i daleko od domu. Bratu przypadła ta lepsza – na płaskim. Dziś patrzymy na to zupełnie inaczej.

Marchiori nie tylko wykorzystuje wszystkie pięć lokalnych szczepów do produkcji prosecco, prowadzi winnice w sposób ekologiczny i dba o ich czystość i biologiczną różnorodność. Wina fermentuje spontanicznie, choć i na to ma swój sposób: z każdej parceli około tygodnia przed zbiorami wybiera grona do propagacji naturalnych drożdży, które po kilku dniach rozpoczną burzliwy proces przemiany cukru w alkohol. Jego nadrzędnym celem jest opowiedzenie w swych winach o siedlisku, z którego pochodzą. No i wino ma być po prostu smaczne.

– Jesteśmy jego pierwszymi konsumentami, ono po prostu musi być czyste – skonstatował Umberto. Po czym przyznał ze smutkiem, że rozdźwięk pomiędzy tym, co robią on i jemu podobni w „raju”, wobec tego, co powstaje w „piekle” i co większość świata ma za prawdziwe prosecco, jest tak wielki, że poważnie myśli, by z nośnej nazwy na etykietach swoich win w ogóle zrezygnować.

Siedzieliśmy w starej chatce na szczycie Rive Alte. Nad powałą widniał wyryty na desce napis: agricoltura heroica. W palenisku żarzyły się szczapy, tuż obok ognia Marchiori grzał kawałki focacci z pomidorami i oliwkami. Obok, w rondlu dochodziło risotto. I znów wino, mimo wszystko wciąż nazywane przez Umberto prosecco, pasowało tu idealnie.

Krótki styczniowy dzień miał się ku końcowi, mimo to Miro, zamiast zawrócić do Conegliano, ruszył dalej na zachód.

– Podjedziemy jeszcze do jednej osterii – zaproponował.

– Będzie tam ktoś o tej porze? – zdziwiłem się.

– Nieważne, to gospoda bez gospodarza!

Weneckie chicchetti w Cantinone già Schiavi.

Gospodarza rzeczywiście brakowało, a lokal nazywał się Osteria Senz’Oste (dosłownie: gospoda bez gospodarza). Stojący tuż pod szczytem legendarnego cru Cartizze, w DOCG Valdobbiadene Prosecco Superiore, w pobliżu Santo Stefano, przyciągał miłośników najsłynniejszego włoskiego wina musującego. I rewelacyjnych widoków, bo ta część apelacji to przede wszystkim malownicze pagórki porośnięte winnicami górującymi nad głębokimi dolinami. Zasada jest prosta: trzeba wejść do niedużej kamiennej izby, z lodówki wyciągnąć ser, salami czy prosciutto, ze stołu pobrać chleb, przygotować wskazaną w cenniku kwotę i zostawić w koszyku odliczone pieniądze. Na zewnątrz, w pierwszym z automatów przypominających dystrybutory napojów czy batonów można zaopatrzyć się w kieliszek. Kolejne dwa zawierają szeroką selekcję prosecco w wersjach zarówno konwencjonalnych, jak i naturalizujących (w tym do złudzenia przypominające pét-naty, a będące w istocie staromodnym wcieleniem wina musującego col fondo). Tu płaci się już kartą, a na początku transakcji trzeba wczytać dowód osobisty, by udowodnić, że jest się dorosłym. Prowiant i kapslowaną butelkę magnum Il Me Preferio Col Fondo sygnowane przez Nieistniejących Gospodarzy (czytaj: prosecco domowe) zanieśliśmy z Miro na jeden z licznych stolików, którymi obsiany jest szczyt Cartizze. Sąsiedzi poniżej krzątali się przy przygotowanym dla gości grillu. Zachodziło słońce, w kieliszkach musowała glera.

Podążając szlakiem cicchetti, nie mogliśmy ominąć Wenecji. Przywitała nas chłodnym, zimowym słońcem. W zwykłych bàcari przeważali miejscowi, którzy sączyli swoje ombre, stojąc przy robiącej za bufet desce wywieszonej za otwarte okno baru. Tymczasem w południe w Cantine del Vino già Schiavi przy Fondamenta Nani kłębił się wielojęzyczny tłum. Uderzał wybór win na ścianie baru i dorównująca mu selekcja cicchetti w przeszklonej gablocie naprzeciwko. Można było poprosić m.in. o kanapki z kalmarem i solibrodem, ośmiornicą i selerem, rozpływającym się formaggio z anchovies, dorszem z czosnkiem i pietruszką, serem robiola z ikrą troci, miecznikiem z podduszoną endywią, tuńczykiem z radicchio i szafranem, ale też tym samym tuńczykiem posypanym gorzkim kakao. I wiele innych. Gospodarze uprzejmie prosili, by nie obsiadać z kieliszkami i jedzeniem przewieszonego nad kanałem tuż przed drzwiami mostu S. Trovaso (akronim od dwóch w istocie świętych, Gerwazego i Protazego), więc w ciasnych pomieszczeniach baru panował ścisk. Nikomu to nie przeszkadzało. Barmani i goście kurtuazyjnie mijali się, by nie wytrącić sąsiadowi przygotowanych z pietyzmem cicchetti albo, uchowaj Boże, kieliszka z winem. Oczywiście, myśleliśmy o prosecco, ale skoro na półce za plecami znalazła się butelka wulkanicznego soave od Pieropana… Ta zdrada była bardzo niewinna.

Winiarskie ABC

Prosecco to wino produkowane na wielkim obszarze Friuli-Wenecji Julijskiej, od Triestu po Vicenzę. Większość tego terenu zajmuje apelacja DOC Prosecco, w ramach której powstają najczęściej niedrogie wina sprzedawane w sklepach wielkopowierzchniowych. Prawo do podapelacji mają regiony Treviso i Trieste. DOCG Prosecco Superiore obejmuje dwa dużo mniejsze, specyficzne regiony o szczególnie korzystnych warunkach do produkcji wina: Valdobbiadene-Conegliano oraz mniej znane Asolo. W Valdobbiadene-Conegliano wyróżnia się dodatkowo wina z rive, pojedynczych winnic. Wzgórze Cartizze stanowi jedyną w swoim rodzaju winnicę o statusie grand cru.

Prosecco to najczęściej wino musujące, ale także, choć rzadko, spokojne, tranquillo oraz lekko musujące frizzante. Lwia część musującego prosecco powstaje metodą Martinottiego, wtórnej fermentacji w wielkich zbiornikach, dużo rzadziej metodą tradycyjną, wtórnej fermentacji w butelce.

Białe prosecco powstaje najczęściej z odmiany glera lunga. Inne dopuszczone odmiany to glera tonda, perera, bianchetta i verdiso oraz chardonnay, pinot bianco, pinot grigio i pinot nero. Od niedawna w DOC Prosecco mogą powstawać wina różowe.

Warto pamiętać, że prawdziwie wytrawne prosecco oznaczone jest jako brut (także brut nature, extra brut). Te oznaczone jako extra dry i dry będą już miały wyczuwalną, delikatną słodycz. Najbardziej słodki jest demi-sec.

czołowi producenci

Adami, Andreolla, Biancavigna, Bisol 1542, Bortolomiol, Carpenè Malvolti, Col Vetoraz, Follador, Malibràn, Marchiori, Merotto Graziano, Nino Franco, Ruggeri, Sorelle Bronca, Valdo Spumanti, Villa Sandi, Zardetto.

Ważne adresy

Winiarze

Marchiori

Lider ekologicznej uprawy i tradycyjnego podejścia do produkcji prosecco.

Via Rialto 3, Farra di Soligo

marchioriwines.com

Nino Franco

Producent być może najbardziej eleganckich, koronkowych prosecco w Valdobbiadene.

Via Garibaldi 147, Valdobbiadene

ninofranco.it

Villa Sandi

Winiarnia w palladiańskiej willi, czyli prosecco w stylu posh. Ale też świetne doznania degustacyjne.

Via Erizzo 113/A, Crocetta del Montello

villasandi.it

Winne bary i restauracje

Osteria di Collabrigo

Mistrzowskie cicchetti i fantastyczny wybór win w niepozornej karczmie na obrzeżach Conegliano.

Via del Marsiglion 89, Conegliano

osteriadicollalbrigo.it

Osteria Senz’Oste

Gospoda bez gospodarza, czyli najlepsze miejsce piknikowe na szczycie legendarnego cru pod Valdobbiadene.

Str. delle Treziese 4, Valdobbiadene

osteriasenzoste.it

Vecia Hostaria dai Naneti

Niewielki, ale świetnie zaopatrzony wine bar, w którym serwuje się też doskonałej jakości wędliny i sery. A wszystko w sercu starówki w pięknym Treviso.

Vicolo Broli 2, Treviso

dainaneti.it

Cantinone già Schiavi

Lokal legenda. Bar z dziesiątkami różnorodnych cicchetti i bardzo długą listą win. Poza utartym szlakiem, ale blisko najważniejszych zabytków Wenecji.

Dorsoduro 992 – fondamenta Nani, Wenecja

cantinaschiavi.com

Noclegi

Hotel Cristallo

Bezpretensjonalny hotel usytuowany w centrum Conegliano doskonale nadaje się na bazę w czasie eksploracji najlepszych winnic DOCG Prosecco Superiore.

Via G. Mazzini 45, Conegliano

hotelcristalloconegliano.it

Duca di Dolle

Elegancki ośrodek wypoczynkowy w pobliżu urokliwego Rolle, pośród wzgórz Conegliano-Valdobbiadene. Latem dostępny jest basen.

Via Piai Orientali 5, Rolle

ducadidolle.it

Valpolicella

Wielkie piękno w San Pietro, czyli corvina i szpinak

W winnicach Massimago, we wschodniej Valpolicelli..

Piliśmy szampana. Niski, głęboki dźwięk wiolonczeli miękko wtopił się w szum rozmów, intensywny zapach perfum, wód kolońskich i całą tę niespieszną atmosferę piątkowego wieczoru w ogrodzie zbudowanej jeszcze na rzymskich fundamentach willi. Najstarszej w Valpolicelli. Do wiolonczelisty dołączyli klawiszowiec i główny aktor tego przedstawienia, mężczyzna wybijający rytm pałką na blejtramie. Muzyka rosła, artysta, nie przestając walić w białe płótno, pokrywał je plamami farby i traktował żywym ogniem z palnika. Wielokrotnie powiększony obraz action painting-burning-hitingu rzucano na ścianę starego domu. Przez moment czułem się jak Jep Gambardella, bohater Wielkiego piękna Paola Sorrentina, zaplątany w performance Mariny Abramović pod rzymskimi akweduktami. Choć ambicje artystów w San Pietro in Cariano nie były chyba tak wielkie jak jugosłowiańskiej performerki. No i mieliśmy szampana.

Happening towarzyszył koktajlowi przed kolacją wydaną przez Tommasich, jedną z wielkich Famiglie Storiche dell’Amarone, z okazji premiery nowego wina, De Buris. (Tak też nazywa się odrestaurowana willa, w której świętowaliśmy). Rodzina para się winiarstwem od ponad stu lat. Giacomo Tommasi kupił niewielką parcelę w rejonie Valpolicella Classico w 1902 roku. Osiemnaście lat później dzierżawił już 10 ha winnic – w 1940 roku stały się one własnością rodziny. Jednak pierwsze amarone familia zrobiła dopiero w 1959 roku. W 1997 do firmy weszła generacja, która obecnie nią zarządza i która zdecydowała się zainwestować także poza Veneto.

– Wiedzieliśmy, że najbardziej prestiżowym regionem winiarskim we Włoszech, obok naszej ukochanej Valpolicelli, jest Toskania – powiedział mi Pierangelo Tommasi, który dziś szefuje Tommasi Family Estates. – Znają ją ludzie na całym świecie, doskonałe miejsce by rozpocząć ekspansję. Marzyliśmy o Montalcino, ale w 1997 roku nie było nas na nie stać. Dlatego zdecydowaliśmy się na początku na Maremmę (Poggio al Tufo). Nauczyliśmy się robić wino poza Veneto, nauczyliśmy się też prowadzić firmę poza domem. I znów, wiedzeni ambicją, patrząc na rosnące możliwości finansowe, ruszyliśmy na południe, do Apulii, by uzupełnić układankę o kolejny puzzel. Mieliśmy misję i każdy następny projekt wiązał się z pytaniami: czego nam brakuje, czego potrzebujemy, gdzie chcemy być. W 2011 w Masseria Surani w apulijskiej Mandurii zajęliśmy się primitivo. W 2013 roku otworzyliśmy Caseo w Oltrepò Pavese, w Lombardii, gdzie z pinot noir i chardonnay produkujemy wina musujące metodą tradycyjną. W 2016 trafiliśmy do Bazylikaty. Jesteśmy partnerami w winiarni Paternoster u stóp Monte Vulture i oczywiście robimy tam aglianico. W samym Veneto, na granicy z Lombardią, inwestujemy w DOC Lugana – snuł rodzinną historię Pierangelo.

Z tych podsuszonych gron corviny powstanie wkrótce amarone.

W końcu Tommasi trafili do Montalcino. Dokładnie 18 lat po pierwszym rekonesansie. Sen stał się rzeczywistością. Posiadłość leży w południowej części apelacji DOCG Brunello di Montalcino, między Sant’Angelo in Colle i Sant’Antimo, z widokiem na Monte Amiata, w sąsiedztwie winnic Antinorich
i Angela Gaji.

Dziś w prowadzenie firmy zaangażowanych jest dziewięcioro członków rodziny: siostry, bracia, kuzynki i kuzyni. Podział ról był naturalny.

– Każdy z nas miał wyobrażenie, co chce robić – tłumaczył Pierangelo. – Oczywiście, ojciec odegrał rolę lidera, starał się wspierać nasze wybory, ale np. Giancarlo już jako chłopak wiedział, że chce zostać winiarzem. Dlatego kształcił się w szkołach enologicznych, najpierw średniej, potem na uniwersytecie. Ja z kolei uczyłem się od młodości czterech języków, lubiłem podróże, więc kiedy dołączyłem do rodzinnego przedsiębiorstwa, dostałem szansę, by zajmować się eksportem. I to była moja pierwsza praca. Z czasem przychodziły kolejne zadania. Dziś jestem dyrektorem zarządzającym Tommasi. Dwóch kuzynów świetnie zna się na sprzedaży – pracują na rynku lokalnym. Następny zainteresował się hotelarstwem i studiował w tym kierunku. Dziś zarządza m.in. naszym hotelem Villa Quaranta w Ospedaletto, w Valpolicelli. Kuzynki zajmują się kadrami i administracją.

Obsadzone winoroślą przedalpejskie wzgórza w Valpolicelli.

Umiejętność gry zespołowej widać było w czasie premiery De Buris, gdy wszyscy członkowie rodziny zajmowali się licznymi gośćmi, usadzali nas do stołów, nalewali osobiście wino, wspierając sommelierów. De Buris to amarone dell valpolicella classico tłoczone z gron corviny, corvinone, rondinelli i oselety pochodzących z kupionej przez Tommasich w 2000 roku niewielkiej (1,9 ha) parceli La Groletta zajmującej część legendarnego siedliska La Grola w zachodniej części Valpolicelli. Pierwsze osiem lat zajęły enologowi Giancarlowi Tommasiemu eksperymenty. Dopiero rocznik 2008 okazał się, jego zdaniem, godny miana wina ikony. Kolejne 10 lat zajęło dojrzewanie. W końcu 12 października 2018 roku De Buris pokazano 250 wybrańcom, wśród których miałem honor się znaleźć.

Szampan na aperitif mnie zaskoczył. Tommasi mają przecież udany projekt w Lombardii, dlatego oczekiwałem raczej toastu franciacortą gospodarzy. Spodziewałem się w czasie kolacji prezentacji przynajmniej części szerokiego rodzinnego portfolio, którego ukoronowaniem byłoby premierowe De Buris. Nic takiego nie nastąpiło.

Gospodarze zagrali va banque. Po wyserwowaniu w ogrodzie do lekkich przystawek Brut Premier Roederera zaprosili nas do stołów. Kolację przygotowywali trzej szefowie kuchni z restauracji wyróżnionych gwiazdkami Michelina: Moreno Cedroni z Madonnina del Pescatore w Senigallii, w Marchii, Pino Cuttaia z sycylijskiej La Madina i gwiazda pobliskiej Werony, Giancarlo Perbellini (Casa Perbellini). Pierwszy przygotował guazzetto, duszone w intensywnym bulionie ryby i owoce morza z dodatkiem pomidorów i nutką anyżu. Pod nazwiskiem Cuttaia widniało w menu proste hasło „…Terra”, czyli ziemia, kryjące cienko krojone plastry surowych prawdziwków i czarnych trufli podane na zblanszowanych liściach szpinaku. Wreszcie Perbellini pokazał glazurowany w piwie policzek iberyjskiego mlecznego prosiaka na purée z zakwasu chlebowego, z sałatką z kapusty i świeżego chrzanu.

La Groletta, źródło owoców na amarone De Buris.

Wino było zaś tylko jedno: De Buris 2008. Pomysł wydawał się karkołomny niczym dalszy ciąg lekko napuszonego performance’u z ogrodu. Lubię kulinarno-winiarskie eksperymenty, ale łączenie dziesięcioletniego amarone z rybą z założenia nie może się powieść. Szpinak? Chrzan? Pachniało klęską.

Nie wiem, ile butelek De Burisa wypili trzej kucharze i jak długo trwały eksperymenty, kolacja zakończyła się jednak oszałamiającym sukcesem. W pierwszej parze pomostem między winem a potrawą okazał się intensywny bulion z nutą pomidorową. Amarone nie utraciło nic ze swej owocowości i siły, ryby i małże smakowały zaś nadal jak ryby i małże, nie przytłoczone w najmniejszym stopniu intensywnością wina. „…Terra” z De Burisem stanowiły duet wieczoru. Ziemiste nuty dania wydobyły z amarone dodatkową słodycz i gibkość. Po tych eksperymentach mogło się wydawać, że Perbellini podając intensywne mięso w słodkawej glazurze, poszedł na łatwiznę – co z tego? Nawet jeśli jego guanciale było samograjem, drobiazgi w postaci słodkawej nuty piwnej, ziemistości chrzanu i odświeżającej, prostolinijnej nuty surowej kapusty sprawiały, że De Buris błyszczał jeszcze jaśniej. Na deser już tylko prosty, wykwintny czekoladowy płatek od chocolate designera (tak to się teraz nazywa) Davide’a Comaschiego. Zero przesytu, pełnia elegancji.

A samo wino? Cóż… genialne. Skoncentrowane, dojrzałe, choć wciąż pełne świeżości, pachnące cierpkimi wiśniami, z początku ciut warzywne, liściaste, po chwili tytoniowe, korzenne, dymne. Tęgie, ale zrównoważone, jak na amarone – niemal zwiewne, wiedzione czystą nutą kwasową, z posmakiem dojrzałej, ciemnej, kwaśnej wiśni. O giętkim garbniku znakomicie wtopionym, podobnie jak kwasowość, w materię wina. Doskonale zintegrowane, długie, podbite odświeżającą nutką liściastą, otwarte i, mimo dziesięciu lat na karku, godne dalszego długiego starzenia.

Nie wiem, czy w ów piątkowy wieczór narodziła się legenda. Rodzina Tommasi z pewnością starała się nadać premierze De Buris godną oprawę i zdecydowała się na śmiały i jednoznaczny przekaz. I nawet jeśli za jakiś czas z ogrodów willi ulotni się zapach perfum, zgaśnie szum rozmów, a wszyscy zapomną o performerskim tercecie grajków podpalaczy, a nawet o śmiałych popisach kulinarnych Cedroniego, Cuttaii i Perbelliniego, zostanie nam wielkie amarone.

Winiarskie ABC

Valpolicella to region zajmujący obszar na przedgórzu alpejskim, na wschód od jeziora Garda i na północ od Werony. Jego zachodnia część to strefa Valpolicella Classico. Osobną podstrefę stanowi Valpantena we wschodniej części DOC. Wina powstają tu z kupażu autochtonicznych odmian, którego trzon stanowią: corvina, corvinone, rondinella, niekiedy molinara i – najrzadziej i w najmniejszym stopniu – oseleta.

Podstawowe wino w regionie to „zwykła” valpolicella – powinna być relatywnie lekka, o dobrej kwasowości, idealnie pasująca zarówno do pizzy, jak i pasty. Z podsuszonych winogron tych samych odmian tłoczy się skoncentrowane i mocne, wciąż uchodzące za wytrawne wino amarone della valpolicella. W ostatnich latach coraz większą popularnością cieszy się valpolicella ripasso powstająca z normalnej valpolicelli, w której namacza się wytłoczone grona po produkcji amarone. Recioto della valpolicella to słodka wersja amarone, choć historycznie rzecz ujmując, to amarone jest raczej wytrawną, powstałą relatywnie niedawno wersją produkowanego tu od wieków słodkiego recioto.

czołowi producenci

Bulgarini, Cà dei Frati, Cà Lojera, Cà Majol, Citari, Fraccaroli, Marangona, Olivini, Otella, Perla, Provenza, San Giovanni, Selva Capuzza, Tenuta Roveglia, Valerio Zenato.

Ważne adresy

Winiarze

Tommasi

Duży gracz z szeroką gamą win z regionu Valpolicella, w tym wybitnym amarone, a także z wielu regionów Włoch.

Via Ronchetto 4, Pedemonte

tommasiwinehospitality.com

Bertani

Historyczna posiadłość z niedużym muzeum winiarskim. Słynie z długowiecznych win. Specjalne degustacje obejmują też starsze roczniki.

Via Asiago 1, Grezzana

bertani.net

Masi/Serego Aligheri

Wiodąca marka w świecie amarone. Firma zarządza też marką spadkobierców (po kądzieli) Dantego. Różnorodne programy wizyt i degustacji, w tym zwiedzanie Valpolicelli konno lub na rowerze.

Via Monteleone 26, Gargagnago di Valpolicella

masi.it

Winne bary i restauracje

Antica Bottega del Vino

Weroński bar instytucja, a przy tym świetna restauracja zawsze pełna ludzi (nierzadko znanych winiarzy). Długa lista win na kieliszki i księga win w butelkach.

Vicolo Scudo di Francia 3, Werona

bottegavini.it

Casa Perbellini – 12 Apostoli

Dwie gwiazdki Michelina i doskonała relacja jakości do ceny. Długa lista rozsądnie wycenionych win, również ze starszych roczników.

Vicolo Corticella S. Marco 3, Werona

casaperbellini.com

Tenuta Canova

Restauracja na farmie na zachód od Werony należy do znanego producenta Masi, którego wina królują w karcie. Idealna na letni lunch czy kolację.

Cà Nova Delaini 1, Lazise; masi.it

Osteria del Bugiardo

Wiecznie zatłoczony, skromny bar opodal Piazza delle Erbe, w którym serwowane są proste chicchetti, od kanapek, po rozpływające się w ustach lardo, czyli słoninę. Do tego wina renomowanego regionalnego producenta Cantina Buglioni na kieliszki.

Corso Porta Borsari 17/A, Werona

osteriadelbugiardo.it

Osteria La Mandorla

Alternatywny bar dla winiarskich freaków pełen zwariowanych win. Także świetne piwo kraftowe robione na potrzeby lokalu.

Via Alberto Mario 23, Werona

osteriadelbugiardo.it

Noclegi

Massimago

Zagubiona między winnicami przylegająca do winiarni niewielka relais oferująca gościom święty spokój, basen, doskonałe wina gospodarzy, a latem – kolacje w miedzyrzędziach winorośli.

Via Giare 11, Mezzane di Sotto

massimago.com/massimago-wine-relais

Hotel Bologna

Skromny, lecz elegancki i doskonale usytuowany (tuż przy Piazza Brà) hotel w sercu starej Werony.

Piazza, Piazzetta Scalette Rubiani 3, Werona

hotelbologna.vr.it

Villa Quaranta

Duży, wygodny hotel należący do rodziny Tommasi, stojący blisko najlepszych winnic regionu Valpolicella Classico. Latem zapewnia duży basen, tereny rekreacyjne oraz rowery.

Via Ospedaletto 57, Ospedaletto

villaquaranta.com

Lugana

Radość nad Gardą, czyli turbiana i lavarello

Port w Desenzano del Garda.

Jedno ze stereotypowych wyobrażeń wakacji nad południowymi brzegami jeziora Garda ogranicza się do obrazka niemieckiego emeryta podążającego za słońcem na leżaku wystawionym przed kamper wyposażony w talerz telewizji satelitarnej, pralkę i zmywarkę oraz obowiązkowe doniczki z pelargoniami. Kemping jest zatłoczony podobnymi pojazdami, z głośników lecą bawarskie szlagiery, a na stole grzeje się lokalny cienkusz za parę euro, nabyty w sklepie z pamiątkami, najlepiej w trójpaku.

Wakacje nad Gardą to jednak także zjawiskowe Sirmione rozpięte na cienkim jak igła półwyspie między rzymskimi termami, willą Marii Callas i warownym zamkiem Scaligerich, poprzecinana kanałami niczym Wenecja Peschiera del Garda czy pełne życia, równie przy tym zabytkowe Desenzano, w którego galeriach można wypatrzyć Chagalla. To także gorzka lekcja historii. Na wzgórzach wokół pobliskiego Solferino, gdzie 24 czerwca 1859 roku Francuzi i Piemontczycy starli się z Austriakami, skutkiem krwawej bitwy było blisko 5 tysięcy zabitych, 23 tysiące rannych i 10 tysięcy zaginionych. Rozmiary tragedii skłoniły szwajcarskiego filantropa, Henriego Dunanta do założenia organizacji Czerwonego Krzyża. Między tymi czterema miejscami powstaje wreszcie wino zdecydowanie wymykające się definicji wakacyjnego sikacza.

Południowy brzeg Jeziora Garda.

Lugana, bo o niej mowa, ma swój czas i z całą pewnością nie jest to ledwie pięć minut. „Od zawsze” każdy gospodarz na południowym brzegu Gardy, na granicy Veneto i Lombardii, miał krowę i kawałek winnicy. Miał też ziemię w pobliżu jeziora, gdzie mógł z czasem pobudować pensjonat lub przynajmniej pokoje gościnne dla turystów. To wystarczyło, by wyjść na swoje bez konieczności zrzeszania się pod parasolem ruchu spółdzielczego, który wprawdzie w okresie powojennym uratował wielu rolników, ale w dłuższej perspektywie ograniczał innowacyjność i promował bierność. A mieszkańcy dzisiejszej Lugany do biernych nigdy nie należeli. Już w latach 60. XX wieku grupa przedsiębiorczych winogrodników, naukowców i inżynierów z okolic Sirmione, Desenzano, Lonato, Pozzolengo i Peschiery zaczęła, doceniając specyfikę geologii i topografii pogranicza lombardzko-weneckiego, szukać możliwości wyrażenia się w winie, czego skutkiem było powołanie do życia w 1967 roku pierwszej w Lombardii DOC.

Data ta zbiegła się w czasie z powolnym wychodzeniem z powojennej traumy. Nad Gardę wrócili turyści, także z pobliskich Niemiec, a to właśnie oni upodobali sobie luganę na tyle, by nie tylko zapijać się nią w czasie wakacji nad jeziorem, ale też mieć ją na podorędziu na co dzień, co przyczyniło się do wzrostu eksportu.

Nazwa Lugana, a właściwie jej dawna forma, Lucana, wywodzi się od łacińskiego lucus, czyli „las”, bo też aż do XV wieku tereny dzisiejszej apelacji zajmowały mokradła i gęsty bór. Teren apelacji jest relatywnie płaski w pasie wzdłuż Gardy, po czym, za linią autostrady A4 łączącej Wenecję z Mediolanem, wznosi się, tworząc łagodne wzgórza. To część najdłuższej w Europie, liczącej grubo ponad 100 km moreny czołowej między Brescią a Vicenzą.

Kiedyś większość upraw DOC Lugana koncentrowała się wokół Sirmione, gdzie zdecydowanie dominuje glina, bogata w sole mineralne i wapień, zbita i twarda w czasie suszy, grząska po deszczu. Gdy po długiej mokrej zimie i dodatkowych kilku dniach opadów pewnego kwietnia dotarłem do plantacji przylegającej do winiarni Ca’ dei Frati, trawnik wokół parceli wyglądał jak pole ryżowe. Ale już nie sama winnica. Typ gleby i topografia tej części Lugany kazały winiarzom zapisać w regulacjach DOC konieczność profilowania parceli (baulatura), co polega z grubsza na stworzeniu przed posadzeniem winorośli łagodnego pagórka, tak by woda mogła swobodnie odpływać z winnicy.

Peschiera del Garda, serce Lugany.

Mimo bliskości Alp, które widać na drugim krańcu Gardy, klimat jest tu niemal śródziemnomorski. Z drugiej strony, bryzy wiejące znad morza przynoszą świeże, chłodniejsze powietrze temperujące upały; różnica temperatur między dniem a nocą jest duża, co sprzyja uprawom.

W tych warunkach można było skoncentrować się na uprawie jednej, za to bardzo szczególnej odmiany winorośli: trebbiano di lugana (identyczne z trebbiano di soave). W Luganie nazywa się ją popularnie turbianą i uznaje za odmianę niemal autochtoniczną. Autorzy monumentalnej księgi Wine Grapes pod hasłem trebbiano di lugana pozostawiają jedynie odsyłacz do verdicchio bianco, które tak dobrze znamy z okolic Jesi w odległej Marchii. Bo też badania nie pozostawiają wątpliwości, że obie odmiany mają identyczny profil DNA. Tyle że to trebbiano przybyło w XV wieku do Marchii z Veneto, a nie odwrotnie. Mniejsza o to – ważne, że nad Gardą turbiana daje wina wyraziste, o skalnym posmaku, dobrym, kwiatowo-migdałowym aromacie, za młodu świdrująco świeże i orzeźwiające, ale też zdolne starzeć się latami.

Dziewięć z dziesięciu butelek lugany to młodziutkie, ledwie kilkumiesięczne wina przeznaczone do wypicia w ciągu półtora roku po zbiorach. Turbiana, ze względu na wyrazistą strukturę i kwasowość, ma jednak wielki potencjał dojrzewania. Czołowe wina najlepiej smakują po 5–7 latach. W czasie peregrynacji nad Gardą próbowałem nawet kilku win 18-letnich, które okazały się nie tylko żywe, ale też bardzo złożone i intrygujące.

Splendido Bay na południowym brzegu jeziora.

W Luganie powstają też musiaki. Legenda mówi o grupie przemysłowców z Szampanii, którzy mieli zachwycić się lokalnymi bąbelkami już w XIX wieku i zdecydować o wytwarzaniu spumante w regionie. Nawet jeśli duża ich część nie wytrzymuje konkurencji ze słynniejszymi lombardzkimi winami musującymi z nieodległej Franciacorty, są warte spróbowania. Pewną nowością są w regionie wina z późnych zbiorów (vendemia tardiva) tłoczone z owoców turbiany pozostających na krzewach aż do listopada.

Nazywanie tego zadzieraniem nosa byłoby przesadą, ale winiarze z Lugany lubią podkreślić, że to, co robią, nie przypomina innych bianchi z pogranicza wenecko-lombardzkiego. Lugana wydaje się dziś nad Gardą gwarancją co najmniej przyzwoitej jakości. W końcu, jak głosi zawołanie założonego w 1980 roku lokalnego bractwa Gran Priorato stawiającego sobie za cel sławienie zalet miejscowego wina: Ubli Lugana Ibi Gaudium Magnum – gdzie lugana, tam wielka radość.

Radość tę czułem wielokrotnie, może najbardziej w niepozornej oberży o budzącej zaufanie nazwie Papa, w San Benedetto. Ukryta za porośniętą gęsto dzikim winem pergolą restauracyjka powiązana jest z rodziną Montresor prowadzącą winiarnię Ottella. Zakochani w sztuce nowoczesnej bracia Francesco i Michele mają winnice tuż opodal, na wyniesieniu między Gardą i małym jeziorem Frassino, będącym ostoją rzadkich gatunków ptaków. Obok winiarni prowadzą pensjonat przypominający ekskluzywną galerię. Tymczasem w Papie czas zatrzymał się na przełomie lat 60. i 70. ubiegłego wieku, przynajmniej jeśli chodzi o wystrój.

W oberży powitał mnie Michele. Mieliśmy zdegustować nowe roczniki kilku jego lugan, Montresor stwierdził jednak, że picie bez jedzenia nie ma większego sensu. I zamówił, z włoską hojnością. Był sierpień, więc pośród antipasti i primi królowały w ten czy inny sposób przyrządzone słodkowodne ryby z Gardy. Secondo, najprostsze z możliwych, stanowił półmisek zgrillowanych, polanych oliwą i skropionych cytryną ryb, wśród których poczesne miejsce zajmowały lucio (szczupak), przede wszystkim zaś lavarello (sieja). Podana przez Michele cytrusowa, młodziutka Lugana budziła apetyt w czasie aperitifu i pomagała uporać się z przystawkami. Krynicznie czyste, ale pełniejsze Le Creete z pojedynczej winnicy nadawało ton w zestawieniu z makaronem. Wreszcie zmysłowe Molceo, tutejsza lugana superiore z późno zbieranych owoców, dodatkowo podsuszanych przez 25 dni i fermentowanych w baryłkach, skalna, ale też odrobinę kwiatowa podbiła smak najświeższych na świecie ryb. Kiedy myślami byłem już przy espresso, Montresor wyciągnął spod stołu 13-letnią wersję Molceo, znakomicie zachowaną, ewoluującą w kierunku dojrzałego mango i miodu.

Po latach do portfolio Ottelli dołączyło wino o nazwie Back to Silence – macerowana długo na skórkach w amforze lugana w kolorze pomarańczy. Chciałbym jej kiedyś spróbować z sezonowym lokalnym przysmakiem, risotto z żabami. Będzie lugana, będzie radość (wielka).

Winiarskie ABC

DOC Lugana leży na granicy Veneto i Lombardii, na południowym brzegu jeziora Garda. Powstają tu wina z odmiany turbiana znanej także jako verdicchio oraz, co bywa mylące, trebbiano di soave lub trebbiano di lugana (nie ma nic wspólnego z popularnym trebbiano toskano znanym też jako ugni blanc), która musi stanowić 90% kupażu. Najwięcej jest wytrawnych win spokojnych, ale lugana może być również musująca (spumante) oraz słodka (vendemmia tardiva).

Na tym samym terenie uprawia się też inne odmiany, z których tłoczy się wina pod nazwami innych DOC: Bardolino, Bianco di Custoza, Garda oraz Riviera del Garda Bresciano.

czołowi producenci

Allegrini, Begali, Bertani, Brigaldara, Cà la Bionda, Cesari, Corte Figaretto, Dal Forno, Fattori, Guerrieri Rizzardi, Marion, Masi, Massimago, Musella, Novaia, Quintarelli, Santa Sofia, Secondo Marco, Speri, Tedeschi, Tenuta Sant’ Antonio, Tommasi, Torre d’Orti, Valentina Cubi, Venturini, Vigna ’800, Zenato

Ważne adresy

Winiarze

Cà dei Frati

Bodaj najlepiej znany producent doskonałej jakości, świetnie starzejących się lugan. Możliwość spróbowania starszych roczników.

Via Frati 22, Sirmione

cadeifrati.it

Valerio Zenato (Le Morette)

Klasyczne spokojne lugany i świetne wino musujące od jednego z najlepiej zorientowanych w temacie turbiany winiarza z pogranicza wenecko-lombardzkiego.

Viale Indipendenza 19/d, Peschiera del Garda

lemorette.it

Ottella

Rodzina Montresor, lider wśród producentów lugany (choć w swym portfolio ma też wiele innych win), organizuje rozbudowany program enoturystyczny, w tym degustacje wina na łodziach na jeziorze.

Loc. Boschetti, San Benedetto di Lugana

ottella.it

Winne bary i restauracje

Cassina Capuzza

Działająca na XIV-wiecznej farmie restauracja jest własnością jednego z najciekawszych producentów w Luganie, Selva Capuzza, twórcy m.in. doskonałych win musujących.

Loc. Selva Capuzza, Desenzano del Garda

ristorantecascinacapuzza.it

Noclegi

Splendido Bay

Jeden z luksusowych ośrodków usytuowanych nad samą Gardą. Jego atuty to wygodne, eleganckie bungalowy, dostęp do jeziora i bliskość wszystkich atrakcji regionu – winiarskich i turystycznych.

Viale Guglielmo Marconi 99, Padenghe Sul Garda

splendidobay.com

Hotel Sirmione e Promessi Sposi

Elegancki hotel w starej części Sirmione, tuż obok Castello Scaligeri, na nadjeziornym bulwarze. Na miejscu basen i spa.

P.za Castello, 19, 25019 Sirmione

termedisirmione.com/hotel-sirmione.jsp

Inne

Museo Internazionale della Croce Rosso

Przejmujące muzeum upamiętniające powstanie Czerwonego Krzyża, organizacji utworzonej po masakrze, jaką 24 czerwca 1856 roku zgotowali sobie pod Solferino, a właściwie pod San Martino della Bataglia, Austriacy oraz Francuzi i Włosi.

Via Giuseppe Garibaldi 50, Castiglione delle Stiviere

micr.it

Bazylikata

Cisza wulkanu, czyli aglianico i pane nero

Na uliczkach Acerenzy rzadko widuje się ludzi.

Barile obsiadła kamienicami płaski szczyt wzgórza. Zazwyczaj dwupiętrowymi – ni to nowymi, ni to starymi. Zatrzymujemy się na peryferiach, bo bardziej niż samo miasteczko interesuje nas pocięta tarasami skarpa poniżej, w której setki lat temu wyrżnęli swe piwnice na wino Arboresze. Bazylikata nigdy nie była głównym miejscem ich osadnictwa w Italii. Albańscy uchodźcy, którzy po śmierci w 1468 roku swego narodowego bohatera Jerzego Kastrioty, znanego lepiej pod imieniem Skanderbeg, uciekając przed Osmanami najpierw trafili do Neapolu, a potem skierowali się przede wszystkim do Kalabrii. Mniejsze grupy trafiły jednak do Molise, Abruzji i właśnie do regionu Vulture, do pięciu miasteczek w prowincji Potenza. I choć w każdym jest bądź to pomnik Skanderbega, bądź inne materialne wspomnienie o początkach albańskiej mniejszości, to właśnie seshë, jak nazywa się „dzielnicę” piwnic, robi największe wrażenie. Przypomina trochę kellergasse z krajów dawnego imperium Habsburgów, choć brak jej tamtejszego porządku. Część piwnic zamknięto na głucho, część służy miejscowym winogrodnikom, którzy tłoczą w nich aglianico, często tylko na domowy użytek. Niektóre z wrót pokryto świeżą farbą; gdzieniegdzie stoi ławeczka i stolik.

Lago di Monticchio.

Przy drzwiach jednej z piwnic spotkaliśmy starszego mężczyznę wspierającego się na kuli. Trzymał w ręku trzylitrowy PET z czerwonym winem utoczonym z kadzi na świąteczny obiad. Ferdinando – bo tak się przedstawił – z uśmiechem pozował do zdjęć, po czym zaprosił nas do środka. W przypominającej jaskinię piwnicy stało kilka betonowych i stalowych kadzi. Po chwili znalazły się także lekko przykurzone szklanki. Odrobinę musujące, nasycone owocem, młodziutkie aglianico wydawało się pyszne, choć wiedziałem, że w niewielu miejscach smakowałoby tak dobrze jak tu i prawdopodobnie nie przetrwałoby podróży.

Doskonale sprawdzało się za to na brzegach…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej